પ્રકરણ 6: સામગ્રીઓનું જૂથમાં વર્ગીકરણ (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ)
નમસ્કાર વિદ્યાર્થીમિત્રો અને શિક્ષકમિત્રો! નવા પાઠ્યપુસ્તક 'કુતૂહલ' મુજબ અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાનના છઠ્ઠા પ્રકરણના સ્વાધ્યાયના તમામ 10 પ્રશ્નોના સચોટ અને સરળ જવાબો આપવામાં આવ્યા છે. વિદ્યાર્થીઓ આ જવાબોનો ઉપયોગ પોતાની નોટબુક બનાવવા અને પરીક્ષાની ઉત્તમ તૈયારી માટે કરી શકે છે. અંતમાં HOTS (વિશેષ પ્રશ્નો) પણ આપેલા છે.
સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો અને જવાબો
પ્રશ્ન 1. તમારા રસોડામાં જાઓ અને જુઓ કે તમારા માતાપિતા દ્વારા વિવિધ ખાદ્ય સામગ્રીઓ કેવી રીતે ગોઠવવામાં આવી છે. શું તમે ગોઠવણી માટે કોઈ વધુ સારી અલગીકરણ પદ્ધતિ સૂચવી શકો છો? તેને તમારી નોટબુકમાં લખો.
જવાબ: હા, રસોડામાં મસાલા, કઠોળ, અને અનાજને અલગ-અલગ ડબ્બામાં ગોઠવેલા હોય છે. વધુ સારી ગોઠવણી માટે આપણે પારદર્શક (કાચ કે પ્લાસ્ટિકના) ડબ્બાઓનો ઉપયોગ કરી શકીએ જેથી વસ્તુઓ બહારથી જ સરળતાથી જોઈ શકાય. રોજ વપરાતી વસ્તુઓ આગળ અને ક્યારેક વપરાતી વસ્તુઓ પાછળના ભાગે ગોઠવવી જોઈએ.
પ્રશ્ન 2. અક્ષરોને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવો (કોલમ I) અને બનતા શબ્દને તેમના ગુણધર્મો સાથે જોડો (કોલમ II).
| આડાઅવળા અક્ષર | સાચો શબ્દ | કોલમ II (સાચો ગુણધર્મ) |
|---|---|---|
| (i) વ્યદ્ર | દ્રવ્ય | (બ) જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે. |
| (ii) વ્યદ્રા | દ્રાવ્ય | (ડ) પાણીમાં સંપૂર્ણપણે મિશ્ર થઈ જાય છે. |
| (iii) રપાકદર્શ | પારદર્શક | (અ) તેમાંથી વસ્તુ સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે. |
| (iv) રકચમદા | ચમકદાર | (ક) ચળકતી સપાટી |
પ્રશ્ન 3. દુકાનો અને ઘરમાં સામગ્રીનો સંગ્રહ કરવા માટે વપરાતા પાત્રો સામાન્ય રીતે પારદર્શક હોય છે. આ માટેનાં કારણો જણાવો.
જવાબ: પારદર્શક પાત્રો (જેમ કે કાચ કે પ્લાસ્ટિકની બરણીઓ) માં રાખેલી વસ્તુઓને આપણે બહારથી જ સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકીએ છીએ. આથી દુકાનદાર કે ઘરના સભ્યોને ડબ્બો ખોલ્યા વગર જ અંદર કઈ વસ્તુ છે અને કેટલી માત્રામાં છે તેનો ખ્યાલ આવી જાય છે, જેનાથી સમય બચે છે અને અનુકૂળતા રહે છે.
પ્રશ્ન 4. નીચેનાં વિધાનો સાચાં [ T ] છે કે ખોટાં [ F ] તે જણાવો. ખોટાં વિધાનોને સુધારીને લખો.
- (i) લાકડું પારભાસક છે, જ્યારે કાચ અપારદર્શક છે.
[ F ] (ખોટું) - સુધારો: લાકડું અપારદર્શક છે, જ્યારે કાચ પારદર્શક છે. - (ii) એલ્યુમિનિયમનો વરખ ચળકાટ ધરાવે છે, જ્યારે ભૂંસવા માટેનું રબર ચળકાટ ધરાવતું નથી.
[ T ] (સાચું) - (iii) ખાંડ પાણીમાં ઓગળી જાય છે, જ્યારે લાકડાનો વહેર ઓગળતો નથી.
[ T ] (સાચું) - (iv) સફરજન દ્રવ્ય છે કારણ કે તે કોઈ જગ્યા રોકતું નથી અને દળ ધરાવે છે.
[ F ] (ખોટું) - સુધારો: સફરજન દ્રવ્ય છે કારણ કે તે જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે.
પ્રશ્ન 5. આપણે લાકડું, લોખંડ, પ્લાસ્ટિક, વાંસ, સિમેન્ટ અને પથ્થર જેવી વિવિધ સામગ્રીમાંથી બનેલી ખુરશીઓ જોઈએ છીએ. ખુરશી બનાવવા માટે સામગ્રીના કેટલાક ઇચ્છનીય ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે. ખુરશી બનાવવા માટે આ ગુણધર્મોને સૌથી વધુ પરિપૂર્ણ કરે તેવી સામગ્રી કઈ છે?
(i) સખતપણું (લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કર્યા પછી પણ બેસવાથી વળતી કે હલતી નથી).
(ii) વજનમાં હલકી (એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જવામાં અને ઊંચકવામાં સરળ).
(iii) શિયાળામાં તેના પર બેસવાથી તે વધુ ઠંડી લાગતી નથી.
(iv) તેને નિયમિતપણે સાફ કરી શકાય છે અને લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કર્યા પછી પણ નવી જેવી લાગે છે.
જવાબ: આપેલા ચારેય ગુણધર્મો (સખતપણું, વજનમાં હલકી, ઠંડી ન લાગે અને સાફ કરવામાં સરળ) ને સૌથી વધુ પરિપૂર્ણ કરતી સામગ્રી પ્લાસ્ટિક છે.
પ્રશ્ન 6. તમારે (i) એઠવાડ, (ii) તૂટેલો કાચ અને (iii) રદ્દી કાગળ એકત્રિત કરવા માટે પાત્રની જરૂર પડશે. આ તમામ પ્રકારના કચરાના પાત્રો માટે તમે કઈ સામગ્રી પસંદ કરશો? તમારે સામગ્રીના કયા ગુણધર્મો વિશે વિચાર કરવો જરૂરી છે?
જવાબ:
- (i) એઠવાડ (ભીનો કચરો) માટે: પ્લાસ્ટિકની કચરાપેટી (કારણ કે તે વોટરપ્રૂફ છે, પ્રવાહી બહાર નહિ આવે, અને સાફ કરવામાં સરળ છે).
- (ii) તૂટેલો કાચ માટે: ધાતુ (લોખંડ) અથવા મજબૂત પ્લાસ્ટિકનું પાત્ર (તેનો ગુણધર્મ 'સખતપણું' જરૂરી છે, જેથી કાચ તેને કાપી કે વીંધી ન શકે).
- (iii) રદ્દી કાગળ (સૂકો કચરો) માટે: વાંસની ટોપલી, પૂંઠાનું બોક્સ અથવા સાદી પેટી (તેનો ગુણધર્મ 'વજનમાં હલકું' હોય તો ચાલે).
પ્રશ્ન 7. આપણી આસપાસ હવા છે પરંતુ તે આપણને એકબીજાને જોવામાં અવરોધરૂપ બનતી નથી. જ્યારે વચ્ચે લાકડાનો દરવાજો આવી જાય તો આપણે એકબીજાને જોઈ શકતા નથી. કારણ કે હવા ......... છે અને લાકડાનો દરવાજો ......... છે. સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો-
(i) પારદર્શક, અપારદર્શક
(ii) પારભાસક, પારદર્શક
(iii) અપારદર્શક, પારભાસક
(iv) પારદર્શક, પારભાસક
જવાબ: (i) પારદર્શક, અપારદર્શક
પ્રશ્ન 8. કલ્પના કરો કે તમારી પાસે બે અજ્ઞાત સામગ્રીઓ 'X' અને 'Y' છે. જ્યારે તમે સામગ્રી 'X' ને દબાવવાનો પ્રયત્ન કરો છો તો તે કઠણ લાગે છે અને સરળતાથી તેનો આકાર બદલાતો નથી. બીજી તરફ સામગ્રી 'Y' ને દબાવો છો તો તે સરળતાથી તેનો આકાર બદલી લે છે. હવે, જ્યારે તમે બંને સામગ્રીઓને પાણીમાં ભેળવો છો, તો માત્ર સામગ્રી 'X' સંપૂર્ણપણે દ્રાવ્ય થઈ જાય છે, જ્યારે સામગ્રી 'Y' યથાવત રહે છે. સામગ્રી 'X' અને 'Y' શું હોઈ શકે? શું તમે ઓળખી શકો છો કે સામગ્રી 'X' સખત છે કે નરમ? સામગ્રી 'Y' શું હોઈ શકે? તમારા ઉત્તરનું વાજબીપણું જણાવો.
જવાબ:
- સામગ્રી 'X': તેને દબાવવાથી આકાર બદલાતો નથી, તેથી તે સખત (કઠણ) છે. વળી તે પાણીમાં સંપૂર્ણ દ્રાવ્ય છે. ઉદાહરણ તરીકે: 'X' એ સાકરનો ગાંગડો, ફટકડીનો ટુકડો કે મીઠાનો મોટો ગાંગડો હોઈ શકે.
- સામગ્રી 'Y': તેને દબાવવાથી સરળતાથી આકાર બદલાય છે, તેથી તે નરમ છે. વળી તે પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે. ઉદાહરણ તરીકે: 'Y' એ મીણ (Wax), સ્પોંજ (વાદળી) કે પ્લાસ્ટિસિન (રમવાની માટી) હોઈ શકે.
પ્રશ્ન 9 (i). હું કોણ છું? આપેલા ગુણધર્મોના આધારે મને ઓળખી કાઢો.
- (a) હું ચમકદાર છું. → સોનું, ચાંદી, સ્ટીલ (ધાતુઓ)
- (b) હું સહેલાઈથી દબાઈ શકું છું. → વાદળી (સ્પોંજ), રૂ
- (c) હું સખત અને પાણીમાં દ્રાવ્ય છું. → સાકરનો ટુકડો, મીઠું
- (d) તમે મારામાંથી સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકતા નથી. → લાકડું, લોખંડ (અપારદર્શક વસ્તુઓ)
- (e) હું દળ અને કદ ધરાવું છું પણ તમે મને જોઈ શકતા નથી. → હવા
પ્રશ્ન 9 (ii). તમે "હું કોણ છું?" જેવી પઝલ બનાવો.
જવાબ (પઝલ): હું કાચની જેમ પારદર્શક છું, પણ ઘન પદાર્થ નથી. હું બધા સજીવો માટે જરૂરી છું, અને હું સરળતાથી વહી શકું છું. બોલો, હું કોણ છું?
(જવાબ: પાણી)
પ્રશ્ન 10. તમને નીચે જણાવેલ સામગ્રી આપવામાં આવે છે, જેમકે, વિનેગર (સરકો), મધ, સરસવનું તેલ, પાણી, ગ્લુકોઝ અને ઘઉંનો લોટ. સામગ્રીની એવી બે જોડી બનાવો જેમાં એક સામગ્રી બીજી સામગ્રીમાં દ્રાવ્ય હોય. હવે સામગ્રીની એવી બે જોડી બનાવો જેમાં એક સામગ્રી બીજી સામગ્રીમાં અદ્રાવ્ય રહે.
જવાબ:
- દ્રાવ્ય જોડી (મિશ્ર થઈ જાય તેવી):
૧. પાણી + ગ્લુકોઝ
૨. પાણી + વિનેગર (સરકો) (અથવા પાણી + મધ) - અદ્રાવ્ય જોડી (મિશ્ર ન થાય તેવી):
૧. પાણી + સરસવનું તેલ (તેલ પાણી પર તરે છે)
૨. પાણી + ઘઉંનો લોટ (લોટ નીચે બેસી જાય છે)
વિચારવા લાયક વિશેષ પ્રશ્નો (HOTS Questions)
1. સોની (ઝવેરી) ઘરેણાં સાચવવા માટે તેને કાચની પેટીમાં જ કેમ રાખે છે? ધાતુની પેટીમાં કેમ નહિ?
જવાબ: કાચ એ 'પારદર્શક' પદાર્થ છે. ઘરેણાંને કાચની પેટીમાં રાખવાથી ગ્રાહકો તેને બહારથી જ સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે અને તેની ચમક અનુભવી શકે છે. જ્યારે ધાતુની પેટી 'અપારદર્શક' હોવાથી તેમાંથી ઘરેણાં જોઈ શકાતા નથી.
2. જ્યારે આપણે કારમાં મુસાફરી કરતા હોઈએ અને વરસાદ પડે, ત્યારે કારના કાચમાંથી બહારનું દ્રશ્ય સ્પષ્ટ કેમ દેખાતું નથી?
જવાબ: સામાન્ય રીતે કારનો કાચ પારદર્શક હોય છે, પરંતુ જ્યારે તેના પર વરસાદના પાણીનાં ટીપાં પડે છે કે ભેજ જમા થાય છે, ત્યારે તે કાચ 'પારભાસક' (Translucent) બની જાય છે. પારભાસક પદાર્થમાંથી પ્રકાશ પસાર તો થાય છે પણ તે વિખેરાઈ જાય છે, તેથી આપણને દ્રશ્ય ધૂંધળું (અસ્પષ્ટ) દેખાય છે.
