પ્રકરણ 12: પૃથ્વીને પાર (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ)
નમસ્કાર વિદ્યાર્થીમિત્રો અને શિક્ષકમિત્રો! નવા પાઠ્યપુસ્તક 'કુતૂહલ' મુજબ અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાનના અંતિમ પ્રકરણના સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નોના સચોટ અને સરળ જવાબો આપવામાં આવ્યા છે. વિદ્યાર્થીઓ આ જવાબોનો ઉપયોગ પોતાની નોટબુક બનાવવા અને પરીક્ષાની ઉત્તમ તૈયારી માટે કરી શકે છે. અંતમાં HOTS (વિશેષ પ્રશ્નો) પણ આપેલા છે.
સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો અને જવાબો
પ્રશ્ન 1. જોડકાં જોડો :
| કોલમ I | કોલમ II (સાચો જવાબ) |
|---|---|
| (i) પૃથ્વીનો ઉપગ્રહ | (d) ચંદ્ર |
| (ii) લાલ ગ્રહ | (c) મંગળ |
| (iii) નક્ષત્ર | (a) મૃગશીર્ષ |
| (iv) ગ્રહ જેને સામાન્ય રીતે સાંજનો તારો કહેવામાં આવે છે | (b) શુક્ર |
પ્રશ્ન 2. (i) નીચેનો કોયડો ઉકેલો :
મારા નામનો પહેલો અક્ષર ‘મંત્રણા’માં છે, ‘યંત્રણા’માં નથી.
મારા નામનો બીજો અક્ષર ‘ગગન’માં અને ‘સાગર’ બંનેમાં છે.
મારા નામનો ત્રીજો અક્ષર ‘જળ’માં છે, ‘જગ’માં નથી.
હું સૂર્યની પરિક્રમા કરતો એક ગ્રહ છું, તો બોલો હું કોણ છું?
સમજૂતી: પહેલો અક્ષર = મ, બીજો અક્ષર = ગ, ત્રીજો અક્ષર = ળ (મ + ગ + ળ).
પ્રશ્ન 2. (ii) આવા જ બે કોયડા જાતે જ બનાવો.
કોયડો 1:
મારો પહેલો અક્ષર 'શનિવાર'માં છે, 'રવિવાર'માં નથી.
મારો બીજો અક્ષર 'મુનિ'માં છે, 'મુખ'માં નથી.
હું સુંદર વલયો (Rings) ધરાવતો ગ્રહ છું, બોલો હું કોણ?
(ઉકેલ: શ + નિ = શનિ)
કોયડો 2:
મારો પહેલો અક્ષર 'બુધવાર'માં છે, 'સોમવાર'માં નથી.
મારો બીજો અક્ષર 'દૂધ'માં છે, 'દહીં'માં નથી.
હું સૂર્યની સૌથી નજીકનો ગ્રહ છું, બોલો હું કોણ?
(ઉકેલ: બુ + ધ = બુધ)
પ્રશ્ન 3. નીચેનામાંથી કોણ આપણા સૂર્યમંડળનો સભ્ય નથી?
(i) વ્યાધ (ii) ધૂમકેતુઓ (iii) લઘુગ્રહો (iv) પ્લુટો
જવાબ: (i) વ્યાધ (વ્યાધ એ સૂર્યમંડળની બહાર આવેલો એક તારો છે.)
પ્રશ્ન 4. નીચેનામાંથી કયો ગ્રહ સૂર્યનો ગ્રહ નથી? (હવે મુખ્ય ગ્રહ ગણાતો નથી)
(i) ગુરુ (ii) પ્લુટો (iii) નેપ્ચ્યુન (iv) શનિ
જવાબ: (ii) પ્લુટો (પ્લુટોને હવે વામન ગ્રહ - Dwarf Planet ગણવામાં આવે છે.)
પ્રશ્ન 5. ધ્રુવ તારો અને વ્યાધમાંથી કયો વધારે તેજસ્વી તારો છે?
જવાબ: વ્યાધ (Sirius). આપણા રાત્રિ આકાશમાં વ્યાધ એ સૌથી વધુ તેજસ્વી તારો છે.
પ્રશ્ન 6. કોઈ ચિત્રકારે બનાવેલી સૂર્યમંડળની રજૂઆત આકૃતિ 12.12 માં દર્શાવવામાં આવી છે. શું તેમાં ગ્રહોનો ક્રમ યોગ્ય છે? જો યોગ્ય નથી, તો આકૃતિની નીચે આપેલા બોક્સમાં તેમનો સાચો ક્રમ લખો.
બોક્સમાં ડાબેથી જમણે આ રીતે લખવું: બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી, મંગળ, ગુરુ, શનિ, યુરેનસ, નેપ્ચ્યુન.
પ્રશ્ન 7. તારાઓ સહિતનો રાત્રિઆકાશનો એક ભાગ આકૃતિ 12.13 માં દર્શાવવામાં આવ્યો છે. કાળજીપૂર્વક જુઓ અને તારાઓના જૂથને ઓળખો કે જે મોટા ડોયા અને નાના ડોયાની તરાહ બનાવે છે... ધ્રુવ તારાને પણ ઓળખો અને નિર્દેશિત કરો.
આકૃતિમાં નીચેની તરફ ૭ તારાઓથી બનેલો પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન (?) જેવો આકાર દેખાય છે, તેને પેન્સિલથી જોડીને "મોટો ડોયો" (સપ્તર્ષિ / Ursa Major) નામ આપો.
આ મોટા ડોયાના આગળના બે તારાઓને જોડતી સીધી રેખા ઉપર (ઉત્તર) તરફ લંબાવતા એક તેજસ્વી તારો દેખાશે, તેના પર ગોળ કુંડાળું કરી "ધ્રુવ તારો" (Pole Star) લખો.
આ ધ્રુવ તારો જે ૭ તારાઓના જૂથની પૂંછડીના છેડે આવેલો છે, તેને જોડીને "નાનો ડોયો" (Ursa Minor) નામ આપો.
પ્રશ્ન 8. રાત્રિ-આકાશનો એક ભાગ આકૃતિ 12.14 માં દર્શાવેલ છે. મૃગશીર્ષ માટે તારાઓને સરળ રેખાઓ દ્વારા જોડો અને વ્યાધ તારાનું નામનિર્દેશન કરો.
આકૃતિમાં મધ્યમાં એક સીધી લાઇનમાં 3 તારાઓ દેખાય છે (જે શિકારીનો પટ્ટો છે) અને તેની આસપાસના 4 તારાઓને જોડવાથી ચતુષ્કોણ જેવો આકાર બનશે. તેને જોડીને "મૃગશીર્ષ" (Orion) નામ આપો.
વચ્ચેના પટ્ટાના 3 તારાઓની રેખાને નીચેની તરફ (પૂર્વ દિશામાં) સીધી લંબાવતા સૌથી તેજસ્વી તારો જોવા મળશે. આ તારા પર ગોળ કુંડાળું કરીને "વ્યાધ" (Sirius) નામ આપો.
પ્રશ્ન 9. તમે તારાઓને પરોઢિયે વિલીન થતા અને સાંજે દશ્યમાન થતા જોઈ શકો છો. દિવસ દરમિયાન આપણે તારાઓને શા માટે જોઈ શકતા નથી. સમજાવો.
પ્રશ્ન 10. સ્વચ્છ રાત્રિ દરમિયાન, 2 થી 3 કલાકના અંતરાલમાં 3-4 વખત મોટા ડોયાનું અવલોકન કરવાનો પ્રયાસ કરો. દરેક વખતે ધ્રુવ તારાનું સ્થાન પણ નક્કી કરવાનો પ્રયાસ કરો. શું મોટો ડોયો ખસતો દેખાય છે? આ બાબત સમજાવવા માટે... ચિત્ર દોરો.
પ્રશ્ન 11. રાત્રિના આકાશ વિશે વિચારો અને તેના પર કોઈ કવિતા અથવા વાર્તા લખો.
ઝગમગ ઝગમગ થતા તારલા, રાત પડે રમનારા,
ચાંદામામાની સાથે મળીને, આભને શણગારનારા.
અંધારામાં અજવાળું પાથરી, રસ્તો અમને બતાવે,
આકાશની એ સુંદર દુનિયા, સૌના મનને ભાવે!
વિચારવા લાયક વિશેષ પ્રશ્નો (HOTS Questions)
1. રાત્રિ આકાશમાં આપણે ગ્રહો અને તારાઓ વચ્ચેનો તફાવત નરી આંખે કેવી રીતે ઓળખી શકીએ?
જવાબ: રાત્રિ આકાશમાં જે પ્રકાશિત બિંદુઓ સતત 'જબૂકતા' (Twinkle) હોય છે, તે તારાઓ છે (કારણ કે તેમને પોતાનો પ્રકાશ છે). જ્યારે જે પ્રકાશિત બિંદુઓ જબૂકતા નથી અને સ્થિર પ્રકાશ આપે છે, તે ગ્રહો છે (કારણ કે તેમને પોતાનો પ્રકાશ નથી, તેઓ સૂર્યના પ્રકાશને પરાવર્તિત કરે છે).
2. આખા આકાશના બધા જ તારાઓ ખસતા દેખાય છે, પણ માત્ર ધ્રુવ તારો જ કેમ એક જ જગ્યાએ સ્થિર દેખાય છે?
જવાબ: પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ભમરડાની જેમ ગોળ ફરે છે, જેના કારણે આપણને તારાઓ પૂર્વથી પશ્ચિમ ખસતા લાગે છે. પરંતુ ધ્રુવ તારો પૃથ્વીની ભ્રમણ ધરીની બરાબર ઉપર ઉત્તર દિશાની સીધી રેખામાં આવેલો છે. જેમ ફરતા ભમરડાની ટોચ (સેન્ટર) સ્થિર લાગે, તેમ ધરીની સીધાણમાં હોવાથી ધ્રુવ તારો હંમેશા એક જ જગ્યાએ સ્થિર દેખાય છે.
