પ્રકરણ 11: કુદરતનો અમૂલ્ય ખજાનો (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ)
નમસ્કાર વિદ્યાર્થીમિત્રો અને શિક્ષકમિત્રો! નવા પાઠ્યપુસ્તક 'કુતૂહલ' મુજબ અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાનના અગિયારમા પ્રકરણના સ્વાધ્યાયના તમામ ૧૬ પ્રશ્નોના સચોટ અને સરળ જવાબો આપવામાં આવ્યા છે. વિદ્યાર્થીઓ આ જવાબોનો ઉપયોગ પોતાની નોટબુક બનાવવા અને પરીક્ષાની ઉત્તમ તૈયારી માટે કરી શકે છે. અંતમાં HOTS (વિશેષ પ્રશ્નો) પણ આપેલા છે.

સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો અને જવાબો

પ્રશ્ન 1. આકૃતિ 11.9માં કુદરતી સંસાધનોને લગતી વસ્તુઓ દર્શાવવામાં આવી છે. તેમને તેમના આડા અવળા અક્ષરો દ્વારા બનેલા નામ સાથે જોડો. બીજું કોષ્ટક બનાવો અને આ સંસાધનોનાં નામ લખો. આ સંસાધનોને પુનઃપ્રાપ્ય અથવા પુનઃઅપ્રાપ્ય તરીકે વર્ગીકૃત કરો.

વસ્તુ (ચિત્ર)	આડાઅવળા અક્ષરો	સાચું નામ	સંસાધનનો પ્રકાર
નળમાંથી પડતું પાણી	ળ જ	જળ	પુનઃપ્રાપ્ય
પવનચક્કી	ન વ પ	પવન	પુનઃપ્રાપ્ય
વૃક્ષો	ગ જં લ	જંગલ	પુનઃપ્રાપ્ય
કાળો પથ્થર	સો લ કો	કોલસો	પુનઃઅપ્રાપ્ય

પ્રશ્ન 2. નીચેનાં વિધાનો સાચાં (T) છે કે ખોટાં (F) તે જણાવો. જો વિધાન ખોટું હોય તો, તેને સાચું બનાવો:

• (i) કુદરત પાસે માનવીય જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટેનાં તમામ સંસાધનો છે. [ T ] સાચું
• (ii) યંત્રો એ કુદરતમાંથી મળી આવતા સંસાધન છે. [ F ] ખોટું
  સુધારેલું વિધાન: યંત્રો એ માનવસર્જિત સંસાધન છે.
• (iii) કુદરતી વાયુ એ પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન છે. [ T ] સાચું
• (iv) હવા એ પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધન છે. [ T ] સાચું

પ્રશ્ન 3. સૌથી યોગ્ય વિકલ્પનો ઉપયોગ કરીને ખાલી જગ્યા પૂરો :

• (i) સ્કૂટર અથવા બાઇક જેવા દ્વિચક્રી વાહનોમાં સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતું ઈંધણ .......... છે.
  (a) કેરોસીન (b) પેટ્રોલ (c) ડીઝલ (d) LPG
  જવાબ: (b) પેટ્રોલ
• (ii) પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનનું ઉદાહરણ .......... છે.
  (a) કોલસો (b) પાણી (c) કુદરતી વાયુ (d) પેટ્રોલ
  જવાબ: (b) પાણી

પ્રશ્ન 4. નીચે આપેલા સંસાધનોને પુનઃપ્રાપ્ય અથવા પુનઃઅપ્રાપ્ય તરીકે વર્ગીકૃત કરો.
કોલસો, કુદરતી વાયુ, જંગલો અને ખનીજો

જવાબ:
પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો: જંગલો.
પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો: કોલસો, કુદરતી વાયુ, ખનીજો.

પ્રશ્ન 5. આપણે પેટ્રોલિયમને પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન શા માટે કહીએ છીએ?

જવાબ: પેટ્રોલિયમ બનવાની પ્રક્રિયા જમીનની અંદર લાખો વર્ષો સુધી ચાલે છે. પૃથ્વીના પેટાળમાં તેનો જથ્થો મર્યાદિત છે. જો આપણે તેનો ઝડપથી ઉપયોગ કરતા રહીશું, તો તે એકવાર ખૂટી ગયા પછી ટૂંકા ગાળામાં ફરીથી બની શકતું નથી. આથી તેને 'પુનઃઅપ્રાપ્ય' (ફરીથી ન મેળવી શકાય તેવું) સંસાધન કહે છે.

પ્રશ્ન 6. જંગલોને ફરીથી ઉછેરવા મુશ્કેલ છે. આ વિધાનને યોગ્ય ઠેરવો.

જવાબ: જંગલ માત્ર વૃક્ષોનો સમૂહ નથી, પરંતુ તે એક સંપૂર્ણ નિવસનતંત્ર (ઇકોસિસ્ટમ) છે. તેમાં હજારો પ્રકારના પક્ષીઓ, પ્રાણીઓ, જીવજંતુઓ અને વનસ્પતિઓ એકબીજા પર આધાર રાખીને જીવે છે. જો એકવાર જંગલનો નાશ થાય, તો નવા વૃક્ષો ઉગાડવામાં દાયકાઓ લાગે છે, અને ત્યાંથી જતાં રહેલા પ્રાણીઓ કે નાશ પામેલા સૂક્ષ્મજીવોને ફરીથી લાવીને આખી કુદરતી સાંકળને મૂળ સ્થિતિમાં સ્થાપિત કરવી અત્યંત મુશ્કેલ છે.

પ્રશ્ન 7. પાંચ દૈનિક પ્રવૃત્તિઓની યાદી બનાવો જેમાં તમે કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ કરો છો. એવા ઉપાયો સૂચવો કે જેના દ્વારા તમે તેમનો ઉપયોગ ઘટાડી શકો.

જવાબ:
૧. સ્નાન કરવામાં (પાણી): ફુવારા (શાવર) ને બદલે ડોલનો ઉપયોગ કરવો.
૨. મુસાફરી કરવામાં (પેટ્રોલ): નજીકના અંતરે ચાલતા જવું કે સાયકલ વાપરવી, પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટનો ઉપયોગ કરવો.
૩. વીજળીનો ઉપયોગ (કોલસો/ખનીજ): જરૂર ન હોય ત્યારે રૂમની લાઈટ અને પંખા બંધ કરવા.
૪. લખવા માટે નોટબુક (જંગલો/વૃક્ષો): કાગળનો બંને બાજુ ઉપયોગ કરવો, રદ્દી કાગળનું રિસાયકલિંગ કરવું.
૫. રસોઈ બનાવવામાં (LPG ગેસ): વાસણ ઢાંકીને રાંધવું અને પ્રેશર કૂકરનો ઉપયોગ કરવો જેથી ગેસ ઓછો બળે.

પ્રશ્ન 8. હવાની હાજરીને કારણે શક્ય બને તેવી ચાર પ્રવૃત્તિઓની યાદી બનાવો.

જવાબ:
૧. તમામ સજીવોનું શ્વસન (હવામાંથી ઓક્સિજન લેવો).
૨. પક્ષીઓ, વિમાન કે હેલિકોપ્ટરનું ઊડવું.
૩. પવનચક્કી દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન કરવી.
૪. કોઈપણ વસ્તુને સળગાવવી (દહન માટે હવામાંનો ઓક્સિજન જરૂરી છે).

પ્રશ્ન 9. તમે તમારા વિસ્તારની હરિયાળીને વધારવામાં કેવી રીતે ફાળો આપી શકો છો? તે માટે જરૂરી પગલાંની યાદી બનાવો.

જવાબ:
૧. મારા ઘરની આસપાસ અને ખુલ્લી જગ્યામાં નવા વૃક્ષો વાવીશ.
૨. વાવેલા છોડને નિયમિત પાણી પીવડાવીને તેનું જતન કરીશ.
૩. લોકોને વૃક્ષો કાપતા અટકાવીશ અને તેના મહત્વ વિશે જાગૃતિ લાવીશ.
૪. મિત્રો સાથે મળીને "પર્યાવરણ બચાવો" અભિયાન કે વૃક્ષારોપણ કાર્યક્રમ યોજીશ.

પ્રશ્ન 10. આપેલા ઉદાહરણમાં, આપણે જોઈએ છીએ કે ખોરાક રાંધવામાં આવી રહ્યો છે. (ચિત્ર: સોલાર કૂકર)

(i) રસોઈ બનાવવા માટે કયા પ્રકારની ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે?
જવાબ: સૌર ઊર્જા (સૂર્યની ઊર્જા).

(ii) રસોઈ માટે આ પ્રકારની ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવાનો એક ફાયદો અને એક મર્યાદા જણાવો.
ફાયદો: આ ઊર્જા મફતમાં મળે છે અને તેનાથી જરા પણ વાયુ પ્રદૂષણ થતું નથી.
મર્યાદા: રાત્રિના સમયે અથવા ચોમાસામાં જ્યારે વાદળછાયું વાતાવરણ હોય, ત્યારે આનાથી રસોઈ બનાવી શકાતી નથી.

પ્રશ્ન 11. મોટા પાયે વૃક્ષોને કાપવાથી જમીનની ગુણવત્તા પર અસર પડે છે. તમારા મતે આવું શા માટે થાય છે તે જણાવો.

જવાબ: વૃક્ષોના મૂળ જમીનના માટીના કણોને મજબૂતાઈથી જકડી રાખે છે. જ્યારે મોટા પાયે વૃક્ષો કાપવામાં આવે છે, ત્યારે જમીન ખુલ્લી પડે છે. પરિણામે, વરસાદના પાણી અને જોરદાર પવન સાથે જમીનનું ઉપલું (ફળદ્રુપ) પડ ધોવાઈ જાય છે. જેને 'જમીનનું ધોવાણ' કહેવાય છે. આનાથી જમીનની ગુણવત્તા અને ફળદ્રુપતા ઘટી જાય છે અને ધીમે ધીમે તે વિસ્તાર રણમાં ફેરવાઈ શકે છે.

પ્રશ્ન 12. હવાને પ્રદૂષિત કરનારી બે માનવીય પ્રવૃત્તિઓ સમજાવો. એવી એક ક્રિયા સૂચવો જે હવાના પ્રદૂષણને ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે.

જવાબ:
હવાને પ્રદૂષિત કરનારી પ્રવૃત્તિઓ:
(૧) વાહનોનો વધુ પડતો ઉપયોગ, જેમાંથી ઝેરી ધુમાડો નીકળે છે.
(૨) કારખાનાઓ અને ઉદ્યોગોમાંથી નીકળતો રાસાયણિક ધુમાડો અને રજકણો હવામાં ભળવા.
પ્રદૂષણ ઘટાડવાનો ઉપાય: પેટ્રોલ/ડીઝલના બદલે CNG કે ઈલેક્ટ્રિક વાહનોનો ઉપયોગ કરવો અને વધુમાં વધુ વૃક્ષો વાવવા જેથી તે હવામાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષી શકે.

પ્રશ્ન 13. એક કુટુંબ વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે સોલાર પેનલનો ઉપયોગ કરે છે, ખોરાક રાંધવા માટે ગેસની સગડી અને કૂવામાંથી પાણી ખેંચવા માટે પવનચક્કીનો ઉપયોગ કરે છે. જો એક અઠવાડિયા સુધી સૂર્યપ્રકાશ ન મળે તો શું થાય?

જવાબ: જો સૂર્યપ્રકાશ ન મળે, તો સોલાર પેનલ કામ કરશે નહિ અને વીજળી ઉત્પન્ન થશે નહિ, જેથી ઘરમાં વીજળીથી ચાલતા સાધનો બંધ પડી જશે. પરંતુ, ખોરાક રાંધવા માટેની ગેસની સગડી સામાન્ય રીતે ચાલશે અને જો પવન આવતો હશે તો કૂવામાંથી પાણી ખેંચવાની પવનચક્કી પણ ચાલતી રહેશે.

પ્રશ્ન 14. નીચેના શબ્દોની મદદથી ખાલી જગ્યા પૂરો -
(અશ્મિભૂત ઈંધણ, જંગલ, હવા, પેટ્રોલિયમ, કોલસો, પાણી અને પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન)

જવાબ (ફ્લોચાર્ટની ખાલી જગ્યાઓ):
સૌથી ઉપર: કુદરતી સંસાધનો
તેની ડાબી બાજુનું મોટું ગોળ (ખાલી): પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન
તેની જમણી બાજુનું ગોળ (ભરેલું): પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો

ડાબી બાજુની શાખા (પુનઃઅપ્રાપ્ય) નીચે:
ખાલી ગોળ: અશ્મિભૂત ઈંધણ
તેની નીચેના 3 ચોરસ: કોલસો, કુદરતી વાયુ (આપેલું છે), અને પેટ્રોલિયમ.

જમણી બાજુની શાખા (પુનઃપ્રાપ્ય) નીચેના 3 ચોરસ:
હવા, પાણી, જંગલ.

પ્રશ્ન 15. ઉદ્યોગોની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા અને રહેઠાણ માટે વૃક્ષોની માંગ વધી રહી છે. આથી વૃક્ષોનું નિકંદન કાઢવામાં આવી રહ્યું છે. શું તે વાજબી છે? ચર્ચા કરો અને એક સંક્ષિપ્ત અહેવાલ તૈયાર કરો.

જવાબ (સંક્ષિપ્ત અહેવાલ):
ના, આ બિલકુલ વાજબી નથી. માનવ વસ્તી અને ઉદ્યોગો વધતા જમીન અને લાકડાની જરૂરિયાત વધી છે, પરંતુ તેના માટે જંગલોનો નાશ કરવો એ આત્મઘાતી પગલું છે. વૃક્ષો કાપવાથી વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વધે છે, ગ્લોબલ વોર્મિંગ (તાપમાનમાં વધારો) થાય છે, અને વરસાદ અનિયમિત બને છે. વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ તે 'ટકાઉ વિકાસ' (Sustainable Development) હોવો જોઈએ. આપણે એવો નિયમ બનાવવો જોઈએ કે એક વૃક્ષ કાપવા સામે બીજા પાંચ વૃક્ષો વાવવામાં આવે અને તેનો ઉછેર કરવામાં આવે.

પ્રશ્ન 16. તમારી શાળામાં ઓછા પાણીનો ઉપયોગ કરવાની યોજનાનો પ્રસ્તાવ મૂકો. આ યોજનાને સાકાર કરવા માટે તમે કયાં પગલાં લેશો અને તે પર્યાવરણને કેવી રીતે મદદરૂપ થશે?

જવાબ:
પગલાં:
૧. શાળાના ટપકતા નળ કે પાઇપનું તાત્કાલિક રિપેરિંગ કરાવવું.
૨. વિદ્યાર્થીઓની પાણીની બોટલમાં વધેલું પાણી ઢોળી દેવાને બદલે શાળાના બગીચામાં છોડવાઓને પાવું.
૩. વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવા માટે શાળાની છત પરથી પાઇપ ઉતારીને ભૂગર્ભ ટાંકી (Rainwater harvesting) બનાવવી.
પર્યાવરણને મદદ: આનાથી શુદ્ધ પીવાના પાણીનો બગાડ અટકશે. જમીનમાં પાણી ઉતરવાથી ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચું આવશે, જે ભવિષ્યમાં દુષ્કાળ સામે રક્ષણ આપશે.

વિચારવા લાયક વિશેષ પ્રશ્નો (HOTS Questions)

1. જો પૃથ્વી પરથી અચાનક બધું જ પેટ્રોલિયમ ખલાસ થઈ જાય તો માનવજીવન પર શું અસર પડશે?

જવાબ: જો પેટ્રોલિયમ ખલાસ થઈ જાય, તો પરિવહન વ્યવસ્થા (બાઇક, કાર, બસ, વિમાન, ટ્રેન) સંપૂર્ણપણે ઠપ્પ થઈ જશે. માલસામાનની હેરફેર અટકી પડવાથી જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓની ભારે અછત સર્જાશે. ઉદ્યોગો બંધ થઈ જશે. માનવજીવન 100 વર્ષ પાછળ જતું રહેશે. આ સ્થિતિમાંથી બચવા માટે જ આપણે અત્યારથી ઈલેક્ટ્રિક વાહનો અને સૌર ઊર્જા તરફ વળવું ખૂબ જરૂરી છે.

2. સૂર્ય ઊર્જા એ "ભવિષ્યની ઊર્જા" કહેવાય છે, શા માટે?

જવાબ: સૂર્ય એ ઊર્જાનો અખૂટ અને કાયમી સ્રોત છે (પુનઃપ્રાપ્ય છે). કોલસો કે પેટ્રોલિયમ જેવા ઈંધણો આવનારા 50-100 વર્ષોમાં ખૂટી જવાના છે અને તેઓ પ્રદૂષણ પણ ફેલાવે છે. જ્યારે સૂર્ય ઊર્જા ક્યારેય ખૂટવાની નથી અને તેનાથી પર્યાવરણને જરા પણ નુકસાન થતું નથી. તેથી આવનારા ભવિષ્યમાં માનવી પોતાની વીજળી અને વાહનવ્યવહારની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે સંપૂર્ણપણે સૂર્ય ઊર્જા પર જ નિર્ભર રહેશે.

શિક્ષકમિત્રો અને વિદ્યાર્થીઓ, જો તમને આ સંપૂર્ણ 16 પ્રશ્નોના જવાબો અને વધારાના HOTS પ્રશ્નો ઉપયોગી લાગ્યા હોય તો આ પોસ્ટ તમારા મિત્રો અને ગ્રુપમાં ચોક્કસ શેર કરજો!