પ્રકરણ 10: સજીવોની લાક્ષણિકતાઓ (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ)
નમસ્કાર વિદ્યાર્થીમિત્રો અને શિક્ષકમિત્રો! નવા પાઠ્યપુસ્તક 'કુતૂહલ' મુજબ અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાનના દસમા પ્રકરણના સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નોના સચોટ અને સરળ જવાબો આપવામાં આવ્યા છે. વિદ્યાર્થીઓ આ જવાબોનો ઉપયોગ પોતાની નોટબુક બનાવવા અને પરીક્ષાની ઉત્તમ તૈયારી માટે કરી શકે છે. અંતમાં HOTS (વિશેષ પ્રશ્નો) પણ આપેલા છે.
સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો અને જવાબો
પ્રશ્ન 1. વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના જીવનચક્રમાં જોવા મળતી સમાનતા અને તફાવતોની યાદી બનાવો.
સમાનતા: બંને જન્મ લે છે, ખોરાક લે છે, વૃદ્ધિ પામે છે, શ્વસન કરે છે, ઉત્તેજનાને પ્રતિચાર આપે છે, પ્રજનન દ્વારા પોતાના જેવો નવો સજીવ ઉત્પન્ન કરે છે અને અંતે મૃત્યુ પામે છે.
તફાવતો:
(૧) વનસ્પતિ મોટેભાગે બીજમાંથી અંકુરણ પામીને જન્મે છે, જ્યારે પ્રાણીઓ ઈંડા મૂકે છે અથવા બચ્ચાને જન્મ આપે છે.
(૨) વનસ્પતિ જીવનભર એક જ જગ્યાએ સ્થિર રહે છે (હલનચલન કરી શકતી નથી), જ્યારે પ્રાણીઓ ખોરાક અને રહેઠાણ માટે એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પ્રચલન કરે છે.
(૩) વનસ્પતિ આજીવન વૃદ્ધિ પામે છે, જ્યારે પ્રાણીઓની વૃદ્ધિ ચોક્કસ ઉંમરે અટકી જાય છે.
પ્રશ્ન 2. આગળના પૃષ્ઠ પરનું કોષ્ટક કેટલીક માહિતી દર્શાવે છે. માહિતીનો અભ્યાસ કરો તથા બીજી અને ત્રીજી કોલમમાં આપેલી શરતો માટે યોગ્ય ઉદાહરણો શોધો.
| ક્રમ | શું તે વૃદ્ધિ પામે છે? | શું તે શ્વસન કરે છે? | ઉદાહરણ |
|---|---|---|---|
| 1. | ના | ના | પથ્થર, લાકડાનું ટેબલ (કોઈપણ નિર્જીવ વસ્તુ) |
| 2. | ના | હા | પુખ્ત વયના પ્રાણીઓ (જેમની લંબાઈ વધવાની અટકી ગઈ છે પણ શ્વસન ચાલુ છે) |
| 3. | હા | ના | વાદળ, પર્વત કે સ્ફટિક (જે બહારથી કદમાં વધે છે પણ સજીવ નથી) |
| 4. | હા | હા | મનુષ્ય, કૂતરો, લીમડાનું વૃક્ષ (કોઈપણ સજીવ) |
પ્રશ્ન 3. તમે શીખ્યા છો કે બીજના અંકુરણ માટે વિવિધ પરિસ્થિતિઓ જરૂરી છે. આપણે આ જ્ઞાનનો ઉપયોગ અનાજ અને કઠોળના સંગ્રહ માટે કેવી રીતે કરી શકીએ?
પ્રશ્ન 4. તમે શીખ્યા છો કે ટેડપોલને પૂંછડી હોય છે પરંતુ દેડકો બનતા પૂંછડી અદશ્ય થઈ જાય છે. ટેડપોલ તબક્કામાં પૂંછડી હોવાનો શું ફાયદો છે?
પ્રશ્ન 5. ચરણ કહે છે કે લાકડાનો ટુકડો નિર્જીવ છે કારણ કે તે હલનચલન કરી શકતો નથી. તેનાથી વિપરીત, ચારુ તેને જીવંત માને છે કારણ કે તે વૃક્ષોમાંથી મેળવવામાં આવે છે. ચરણ અને ચારુના વિધાનોની તરફેણમાં કે વિરુદ્ધમાં તમારી દલીલો આપો.
ચારુની એ વાત સાચી છે કે લાકડું વૃક્ષમાંથી મળ્યું છે, એટલે કે તે ભૂતકાળમાં જીવંત વસ્તુનો (સજીવનો) એક ભાગ હતું. પરંતુ ઝાડ પરથી કપાઈ ગયા પછી તેમાં સજીવના કોઈ લક્ષણો રહેતા નથી, તેથી અત્યારે તે નિર્જીવ જ કહેવાય.
પ્રશ્ન 6. મચ્છર અને દેડકાના જીવનચક્રમાં શું સામ્યતા અને શું ભિન્નતા છે?
સામ્યતા (સમાનતા): બંને પોતાના ઈંડા પાણીમાં મૂકે છે. બંનેના જીવનચક્રમાં ઈંડામાંથી બહાર આવતું બચ્ચું (લાર્વા/ટેડપોલ) તેના પુખ્ત પ્રાણી કરતાં બિલકુલ અલગ દેખાય છે (એટલે કે બંનેમાં રૂપાંતરણ જોવા મળે છે).
ભિન્નતા (તફાવત): મચ્છરના જીવનચક્રમાં 4 તબક્કા છે: ઈંડું → લાર્વા (પોરા) → પ્યુપા → પુખ્ત મચ્છર. જ્યારે દેડકાના જીવનચક્રમાં માત્ર 3 મુખ્ય તબક્કા છે: ઈંડું → ટેડપોલ → પુખ્ત દેડકો (તેમાં પ્યુપા અવસ્થા હોતી નથી).
પ્રશ્ન 7. છોડને તેના વિકાસ માટે યોગ્ય બધી પરિસ્થિતિઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે (આકૃતિ 10.9). એક અઠવાડિયા પછી આ છોડના પ્રકાંડ અને મૂળમાં તમને શું જોવાની અપેક્ષા છે તેની આકૃતિ દોરો. આના કારણો પણ લખો.
કારણ: વનસ્પતિનું પ્રકાંડ હંમેશા સૂર્યપ્રકાશની દિશામાં (ઉપર તરફ) વૃદ્ધિ પામે છે, જેને પ્રકાશાનુવર્તન (Phototropism) કહે છે. જ્યારે વનસ્પતિના મૂળ હંમેશા પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ બળની દિશામાં (નીચે તરફ) જ વૃદ્ધિ પામે છે, જેને ગુરુત્વાનુવર્તન (Geotropism) કહે છે.
પ્રશ્ન 8. આકૃતિ 10.10માં બતાવ્યા પ્રમાણે તારા અને વિજયે એક પ્રયોગ ગોઠવ્યો છે. તમને શું લાગે છે કે તેઓ શું જાણવા માંગે છે? તેઓ કેવી રીતે જાણશે કે તેઓ સાચા છે?
તેઓ આ કેવી રીતે જાણશે? તેઓએ અલગ અલગ કૂંડામાં અલગ અલગ પરિસ્થિતિઓ રાખી હશે (જેમ કે એકમાં પાણી ન આપવું, એકમાં હવા ન જવા દેવી). થોડા દિવસો પછી તેઓ અવલોકન કરશે. જે કૂંડામાં હવા, પાણી અને તાપમાન ત્રણેય પૂરતા પ્રમાણમાં મળ્યા હશે માત્ર તેમાં જ બીજ ઊગશે. આના પરથી તેઓ સાબિત કરી શકશે કે અંકુરણ માટે કઈ શરતો ફરજિયાત છે.
પ્રશ્ન 9. બીજાંકુરણ પર તાપમાનના અસરની તપાસ કરવા માટે એક પ્રયોગની યોજના બનાવો.
હેતુ: બીજના અંકુરણ પર તાપમાનની અસર તપાસવી.
સાધન-સામગ્રી: મગ કે ચણાના એકસરખા બીજ, 3 વાડકા, ભીનું રૂ.
પદ્ધતિ:
૧. ત્રણેય વાડકામાં ભીનું રૂ મૂકી તેના પર થોડા બીજ મૂકો.
૨. વાડકા A ને ફ્રિજમાં મૂકો (ખૂબ નીચું તાપમાન).
૩. વાડકા B ને રૂમની અંદર સામાન્ય તાપમાને મૂકો (મધ્યમ તાપમાન).
૪. વાડકા C ને સીધા સૂર્યના કડક તડકામાં મૂકો (ખૂબ ઊંચું તાપમાન). ત્રણેય વાડકાનું રૂ ભીનું રહે તે રીતે રોજ થોડું પાણી છાંટો.
અવલોકન: 2-3 દિવસ પછી જોતાં વાડકા B (સામાન્ય તાપમાન) ના બીજમાં સરસ અંકુરણ થશે. ફ્રિજમાં રહેલા વાડકા A માં અંકુરણ થશે નહિ. વાડકા C માં ખૂબ ગરમીથી બીજ બફાઈ જશે અને અંકુરણ પામશે નહિ.
નિષ્કર્ષ: બીજના અંકુરણ માટે ચોક્કસ હૂંફાળું (સામાન્ય) તાપમાન હોવું જરૂરી છે. અતિશય ઠંડી કે અતિશય ગરમીમાં બીજ ઊગતા નથી.
વિચારવા લાયક વિશેષ પ્રશ્નો (HOTS Questions)
1. વાહનો હલનચલન કરે છે, ખોરાક તરીકે પેટ્રોલ/ડીઝલ પીએ છે અને ધુમાડો કાઢે છે (જે શ્વસન જેવું લાગે છે), છતાં તેને સજીવ કેમ નથી ગણવામાં આવતા?
જવાબ: વાહનો પોતાની જાતે હલનચલન કરી શકતા નથી, તેમને મનુષ્ય દ્વારા ચલાવવા પડે છે. તે ઉપરાંત, વાહનો પોતાની જાતે વૃદ્ધિ પામીને કદમાં મોટા થતા નથી, અને સૌથી અગત્યનું લક્ષણ—વાહનો પ્રજનન કરીને પોતાના જેવી બીજી નવી કાર કે બાઇક ઉત્પન્ન કરી શકતા નથી. આથી તેને નિર્જીવ જ કહેવાય.
2. વનસ્પતિ પ્રાણીઓની જેમ ચાલી શકતી નથી (પ્રચલન કરતી નથી), તો પછી તેને સજીવ કેમ કહેવાય?
જવાબ: વનસ્પતિ ભલે એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ચાલી શકતી ન હોય, પરંતુ તેનામાં સજીવના બાકીના તમામ લક્ષણો હાજર છે. તે બીજમાંથી વૃદ્ધિ પામીને મોટું ઝાડ બને છે, તે પાંદડા દ્વારા શ્વસન કરે છે, પ્રકાશસંશ્લેષણથી પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે, સૂર્યપ્રકાશ પ્રત્યે હલનચલન દર્શાવે છે અને બીજ દ્વારા પ્રજનન કરે છે. તેથી તે સંપૂર્ણ સજીવ છે.
